साखरखेर्डा | समाधान सरकटे
साखरखेर्डा येथील नर्मदाबाई उकर्डा इंगळे यांचे अल्पशा आजाराने त्यांच्या राहत्या घरी निधन झाले. गावात आणि परिसरात त्या ‘नबामाय’ म्हणून ओळखल्या जायच्या. एक वृद्ध महिला गेली, इतकाच या बातमीचा अर्थ नाही. आजीच्या घरगुती उपचारांचा जो अनुभवसिद्ध औषधांचा बटवा असतो, तो जपणारा आणखी एक हात आपल्यातून गेला आहे.
‘जुने ते सोने’ ही म्हण आपण नेहमी बोलतो, पण तिचा खरा अर्थ नबामायसारख्या माणसांकडे पाहून कळतो. आपल्या पूर्वजांनी रूढी, संस्कार आणि झाडपाल्यातील आयुर्वेदिक औषधे अनेक पिढ्यांच्या अनुभवातून घडवली. कोणतीही गोष्ट त्यांनी एकदा पाहून स्वीकारली नाही; अनेक बाजूंनी तपासली, वापरून पाहिली आणि मगच पुढच्या पिढीकडे दिली. आजही त्यातल्या अनेक गोष्टींचा विचार करावा लागतो, म्हणूनच ‘जुने ते सोने’ म्हणावे लागते.
नबामायचे आयुष्य सोपे नव्हते. हलाखीच्या परिस्थितीत संसाराचा गाडा ओढताना त्यांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले. पण याच काळात त्यांनी मोलाची गोष्ट शिकून घेतली. शेतात कामाला जाताना त्यांनी झाडपाल्याची ओळख करून घेतली आणि जुन्या काळात होणाऱ्या आजारांवर कोणता पाला, कोणता उपाय चालतो हे बारकाईने हेरले. हे शिक्षण पुस्तकातून नाही, तर शेताच्या बांधावरून आणि स्वतःच्या अनुभवातून झाले.
कुणाच्याही कामी पडावे, हा त्यांचा स्वभाव होता. त्यामुळे आलेल्या कोणत्याही आजारी व्यक्तीवर आणि लहान मुलांवर त्या आनंदाने उपचार करायच्या. खांडूक, बोटाला होणारे इन्फेक्शन, सडवा, पायाला झालेले कुरूप अशा दुखण्यांवर त्यांच्याकडे रामबाण इलाज असायचे आणि रुग्ण नक्की बरे व्हायचे, असे लोक सांगतात. “हा त्यांच्या हातचा गुण आहे,” असे गावकरी म्हणायचे.
त्यांच्या उपचारांची काही उदाहरणे आजही लोकांच्या तोंडी आहेत. डोळ्यात कचरा गेला की डोळ्याला कोणतीही इजा न होऊ देता त्या तो कचरा आपल्या जिभेने काढून द्यायच्या. अर्धशिशीचा त्रास असणारे लोक त्यांच्याकडे यायचे. त्या पिंपळाच्या पानाचा देठ नाकपुडीत टोचून उपचार करायच्या, नाकातून खराब रक्त बाहेर पडायचे आणि अर्धे दुखणारे डोके शांत व्हायचे, असे सांगितले जाते. पोटाला जखडा लागला तर कापडाचा पिळा मारून त्या तो योग्य रीतीने मोकळा करायच्या.
लहान मुलांसाठी त्यांची ओळख आणखी खास होती. मुलाला होणारा त्रास पाहून त्या त्याचे निदान करायच्या, औषध द्यायच्या आणि गरज वाटल्यास दोरी-गंडाही बांधायच्या. आणि लेकरे बरी व्हायची, असा लोकांचा अनुभव आहे.
या सगळ्यात सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे, इतके उपचार करूनही त्यांनी कधीही कोणाकडून कोणतीही अपेक्षा ठेवली नाही. साखरखेर्डा परिसरातील अनेकांच्या तोंडी आजही नबाबाईंचे नाव आहे, ते याच निःस्वार्थ वृत्तीमुळे.
नबामायचे आयुष्य एक गोष्ट स्पष्ट करते. ज्ञान मिळवण्यासाठी पदवी लागतेच असे नाही, आणि दुसऱ्याला मदत करण्यासाठी श्रीमंतीही लागत नाही. हलाखीत जगणारी एक महिला शेतात काम करता करता झाडपाल्याची भाषा शिकते, ती गावाच्या उपयोगी आणते आणि त्याबदल्यात काहीही मागत नाही. आजच्या धावपळीच्या काळात हे उदाहरण आपल्याला थांबून विचार करायला लावते.
आज दवाखाने आणि औषधांची दुकाने सर्वत्र आहेत. पण लहानसहान दुखण्यांत आधी हात देणारी, धीर देणारी आणि “काही होत नाही, बरे होईल” असे सांगणारी आजी प्रत्येक घरात असायची. आजीचा हा औषधांचा बटवा म्हणजे केवळ पाला-मुळांची पिशवी नसते; तो अनुभव, निरीक्षण आणि गावाच्या विश्वासाचा संग्रह असतो. अडचण अशी की हे ज्ञान कुठेही लिहिलेले नसते. ते आजीच्या हातात, तिच्या सवयीत आणि तिच्या आठवणीत असते. ती व्यक्ती गेली की ज्ञानही तिच्यासोबत जाते. नबाबाईंसारख्या म्हाताऱ्या लोकांच्या जाण्याने आजीमायचा बटवा लोप पावत चालला आहे, असेच म्हणावे लागते.
अर्थात, आजच्या काळात प्रत्येक पारंपरिक उपचार जसाच्या तसा करून पाहणे योग्य नाही. डोळ्यात काही गेले असेल, जखम चिघळत असेल किंवा मुलाचा त्रास वाढत असेल, तर डॉक्टरांकडे जाणे हाच सुरक्षित मार्ग आहे. औषधांचा बटवा आणि डॉक्टरांचा सल्ला, या दोन्ही गोष्टी सोबत चालू शकतात. या बातमीतील उपचार हे नबामायबद्दल लोकांनी सांगितलेले अनुभव आहेत, वैद्यकीय सल्ला नव्हे.
मग आपण काय करू शकतो? आपल्या घरात किंवा गावात एखादे आजी-आजोबा असतील, तर त्यांच्याशी बोला. त्यांना माहीत असलेली झाडपाल्याची नावे, त्यांचे उपचार आणि त्यांच्या आठवणी वहीत किंवा मोबाईलमध्ये रेकॉर्ड करून ठेवा. औषधांचा बटवा पुन्हा भरता येत नाही, पण त्यातील ज्ञान वाचवता येते. तुमच्या भागातील अशा एखाद्या ‘नबामाय’ची गोष्ट कमेंटमध्ये किंवा आमच्या WhatsApp ग्रुपवर आम्हाला कळवा. अशा आणखी बातम्यांसाठी kattanews.in वाचत राहा.
