शेतकऱ्याच्या सोयाबीनचे पैसे थकवणे व्यापाऱ्याला पडले महागात; बुलढाणा न्यायालयाने सुनावली ३ महिन्यांची शिक्षा!

बुलढाणा : विशाल गवई 

शेतकऱ्याने विकलेल्या सोयाबीनची रक्कम वेळेवर न देणे आणि उर्वरित पैशांसाठी दिलेला धनादेश बँकेत अनादरित होणे, या प्रकरणात बुलढाणा येथील न्यायालयाने सोयाबीन व्यापाऱ्याला दोषी ठरवले आहे. अतिरिक्त मुख्य न्यायदंडाधिकारी मा. टेकवाणी यांच्या न्यायालयाने आरोपीला तीन महिन्यांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावली असून एक लाख ७५ हजार रुपयांचा दंडही ठोठावला आहे. शेतमाल खरेदी-विक्रीच्या व्यवहारात धनादेशाद्वारे होणाऱ्या आर्थिक व्यवहारांचे महत्त्व अधोरेखित करणारा हा निकाल मानला जात आहे.

या प्रकरणाची सुरुवात २०२० मध्ये झाली होती. साखळी बु. येथील शेतकरी श्याम देशमुख यांनी मालवंडी येथील एका सोयाबीन व्यापाऱ्याला दोन लाख ७७ हजार रुपये किमतीचे सोयाबीन विकले होते. शेतमाल विकल्यानंतर व्यापाऱ्याकडून संपूर्ण रक्कम मिळणे अपेक्षित होते. मात्र, व्यापाऱ्याने काही रक्कम अदा केली आणि उर्वरित एक लाख दहा हजार रुपयांसाठी १५ डिसेंबर २०२० रोजी मराठा अर्बन पतसंस्थेचा धनादेश दिला.

शेतकरी श्याम देशमुख यांनी हा धनादेश बँकेत जमा केला. मात्र, खात्यातून धनादेशाची रक्कम वटली नाही आणि धनादेश अनादरित झाला. त्यामुळे सोयाबीन विकल्यानंतरही उर्वरित पैसे मिळत नसल्याने शेतकऱ्याने कायदेशीर मार्गाने दाद मागण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी ॲड. गुणवंत नाटेकर यांच्या माध्यमातून न्यायालयात तक्रार दाखल केली.

या प्रकरणाच्या सुनावणीदरम्यान आरोपीच्या वकिलांनी धनादेशाच्या वैधतेबाबत महत्त्वाचा आक्षेप घेतला. संबंधित पतसंस्थेला धनादेश वितरित करण्याचा अधिकार नसल्याचा युक्तिवाद करण्यात आला. या युक्तिवादाच्या समर्थनार्थ उच्च न्यायालयाचे काही न्यायनिर्णयही न्यायालयासमोर सादर करण्यात आले. त्यामुळे धनादेशाच्या कायदेशीर वैधतेचा मुद्दा या खटल्यात महत्त्वाचा ठरला.

याला प्रत्युत्तर देताना फिर्यादी शेतकऱ्यांच्या वतीने ॲड. गुणवंत नाटेकर यांनी प्रभावी युक्तिवाद केला. त्यांनी केरळ उच्च न्यायालयाचा २६ मार्च २०२६ रोजीचा क्लारा डॉमिनिक विरुद्ध टॉमी ईपन हा न्यायनिर्णय न्यायालयाच्या निदर्शनास आणून दिला. दोन्ही बाजूंचे युक्तिवाद आणि सादर करण्यात आलेले न्यायनिर्णय विचारात घेतल्यानंतर न्यायालयाने आरोपीला दोषी ठरवले.

या निकालानुसार सोयाबीन व्यापाऱ्याला तीन महिन्यांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली असून एक लाख ७५ हजार रुपयांचा दंड ठोठावण्यात आला आहे. मूळ व्यवहारातील उर्वरित एक लाख दहा हजार रुपयांच्या धनादेशाच्या अनादरातून सुरू झालेल्या या प्रकरणात शेतकऱ्याने न्यायालयीन लढा देत आपली बाजू मांडली होती.

शेतमाल विकल्यानंतर शेतकऱ्याला त्याचे पैसे वेळेत मिळणे हा प्रत्येक कृषी व्यवहारातील महत्त्वाचा भाग आहे. अनेकदा शेतकरी बाजार समिती, खासगी व्यापारी किंवा इतर खरेदीदारांकडे शेतीमाल विकतात. अशा व्यवहारांमध्ये रोख रक्कम, बँक व्यवहार किंवा धनादेशाचा वापर केला जातो. मात्र, धनादेश दिल्यानंतर तो अनादरित झाल्यास संबंधित व्यक्तीला कायदेशीर मार्गाने दाद मागण्याचा पर्याय उपलब्ध असतो. त्यामुळे शेतमाल विक्रीच्या व्यवहारात पावत्या, व्यवहाराचे पुरावे आणि धनादेश यांची योग्य नोंद ठेवणे महत्त्वाचे ठरते.

बुलढाणा न्यायालयातील या प्रकरणामुळे धनादेश अनादराच्या प्रकरणांमध्ये कायदेशीर प्रक्रिया आणि उपलब्ध न्यायिक उपायांकडे पुन्हा लक्ष वेधले गेले आहे. शेतकऱ्याने आपल्या हक्काच्या पैशांसाठी न्यायालयीन लढा दिला आणि या प्रकरणात त्याच्या बाजूने निकाल लागला. ॲड. गुणवंत नाटेकर यांनी न्यायालयात मांडलेली बाजू या खटल्यात महत्त्वाची ठरली.

शेतकरी आणि व्यापारी यांच्यातील आर्थिक व्यवहार विश्वासावर चालतात. मात्र, व्यवहारात दिलेला धनादेश अनादरित झाल्यास त्याचे कायदेशीर परिणाम होऊ शकतात, हे या प्रकरणातून स्पष्ट होते. बुलढाणा परिसरातील शेतकरी आणि शेतमाल खरेदी-विक्रीशी संबंधित व्यापाऱ्यांमध्येही या निकालाची चर्चा होत आहे.