श्रीमंतीचा माज की समाजाचा ऱ्हास? खर्चिक विवाहांवर पुरुषोत्तम खेडेकरांचा घणाघात

बुलढाणा | प्रा.दिलीप नाईकवाड

विवाह हा दोन व्यक्ती आणि दोन कुटुंबांना जोडणारा संस्कार मानला जातो. मात्र, सध्या विवाह सोहळ्यांमध्ये वाढत चाललेला अवाजवी खर्च, दिखावा आणि प्रतिष्ठेची स्पर्धा हा सामाजिक चिंतेचा विषय बनला आहे. खर्चिक विवाहांवर मराठा सेवा संघाचे संस्थापक अध्यक्ष पुरुषोत्तम खेडेकर यांनी परखड भूमिका मांडत समाजानेच अशा दिखाऊ लग्नांना प्रोत्साहन देणे थांबवावे, असे आवाहन केले.

“विवाह हा संस्कार आहे; तो पैशाच्या उन्मादाचे प्रदर्शन करण्याचा कार्यक्रम नाही,” असे स्पष्ट मत पुरुषोत्तम खेडेकर यांनी व्यक्त केले. लग्नासाठी लाखो-कोट्यवधी रुपये खर्च करून श्रीमंतीचे प्रदर्शन करणाऱ्यांना समाजाने प्रतिष्ठा देण्याऐवजी अशा प्रवृत्तीपासून अंतर ठेवले पाहिजे, असे त्यांनी म्हटले.

खेडेकर यांच्या मते, समाजातील काही आर्थिकदृष्ट्या सक्षम लोकांकडे अतिरिक्त पैसा उपलब्ध झाल्यानंतर तो पैसा शिक्षण, संशोधन, उद्योग, शेती, आरोग्य किंवा गरजू विद्यार्थ्यांच्या मदतीसाठी वापरण्याऐवजी विवाह समारंभ, वाढदिवस आणि इतर भपकेबाज कार्यक्रमांवर खर्च केला जात आहे. त्यामुळे समाजात श्रीमंतीचे प्रदर्शन आणि कृत्रिम प्रतिष्ठेची स्पर्धा वाढत असल्याचे त्यांनी नमूद केले.

एका कुटुंबाने मोठ्या थाटामाटात विवाह केला की त्याच पद्धतीने लग्न करण्याचा दबाव इतर कुटुंबांवर निर्माण होतो. विशेषतः मध्यमवर्गीय आणि आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत कुटुंबांवर त्याचा मोठा परिणाम होऊ शकतो. इतरांच्या बरोबरीने विवाह करण्यासाठी कर्ज घेण्याची वेळ येते आणि एका दिवसाच्या समारंभासाठी घेतलेले कर्ज अनेक वर्षे फेडावे लागते, ही परिस्थिती चिंताजनक असल्याचे खेडेकर यांनी सांगितले.

विवाह हा दोन कुटुंबांना जोडणारा पवित्र संस्कार असताना तो प्रतिष्ठेच्या स्पर्धेचा विषय बनत चालला आहे. एका दिवसाच्या कार्यक्रमासाठी मोठ्या प्रमाणात पैसा खर्च करण्यापेक्षा त्याच पैशाचा उपयोग कुटुंबाच्या भविष्यासाठी किंवा समाजाच्या विकासासाठी करणे अधिक योग्य ठरेल, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

“जो माणूस विवाहासाठी पैशाचा उन्माद दाखवतो, त्याला समाजाने प्रतिष्ठा देऊ नये. अशा खर्चिक विवाहांना उपस्थित राहणे टाळले, तरच या प्रवृत्तीला आळा बसेल,” असे आवाहन त्यांनी केले. समाजाने अशा प्रश्नांकडे केवळ वैयक्तिक बाब म्हणून न पाहता त्याचा व्यापक परिणाम लक्षात घेण्याची गरज असल्याचेही त्यांनी सांगितले.

हुंडा, अनावश्यक आहेर, महागडी सजावट, मोठ्या प्रमाणातील भोजन व्यवस्था आणि प्रतिष्ठेच्या नावाखाली होणारा अवाजवी खर्च यामुळे विवाहाचा मूळ उद्देश बाजूला पडत असल्याचे त्यांनी नमूद केले. युवकांनी साधेपणाने विवाह करण्याचा निर्णय घेतला तर त्यातून समाजासमोर सकारात्मक उदाहरण निर्माण होऊ शकते.

विवाहातील खर्च कमी करून उरलेला पैसा शिक्षण, व्यवसाय, शेती, आरोग्य किंवा भविष्यातील आर्थिक गरजांसाठी वापरता येऊ शकतो. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुटुंबांनी अशा प्रकारे विचार केला तर त्याचा फायदा पुढील पिढीलाही होऊ शकतो, असे खेडेकर यांनी सांगितले.

“समाजात मोठेपणा पैशाने नव्हे तर विचारांनी, संस्कारांनी आणि समाजकार्यातून मिळतो,” असे त्यांनी ठामपणे सांगितले. समाजातील सुशिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम घटकांनी सामाजिक जबाबदारी स्वीकारून इतरांसमोर चांगला आदर्श निर्माण करणे आवश्यक असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.

पैसा असणे चुकीचे नाही; मात्र त्या पैशाचा उपयोग कशासाठी केला जातो, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. कुटुंबीयांच्या आनंदासाठी विवाह सोहळा साजरा करताना अनावश्यक दिखावा आणि प्रतिष्ठेची स्पर्धा टाळणे गरजेचे आहे. साधेपणाने विवाह करणाऱ्या कुटुंबांना समाजानेही सकारात्मक प्रतिसाद देण्याची गरज आहे.

खर्चिक विवाहांची प्रवृत्ती कमी करण्यासाठी केवळ एका व्यक्तीने भूमिका घेऊन उपयोग होणार नाही. कुटुंबे, युवक, नातेवाईक आणि समाजातील प्रभावी व्यक्तींनी एकत्रितपणे साधेपणाला प्रोत्साहन दिल्यास या मानसिकतेत बदल होऊ शकतो. दिखाऊ विवाहापेक्षा साधेपणा, बचत आणि सामाजिक जबाबदारी यांना प्रतिष्ठा मिळणे आवश्यक आहे.

पुरुषोत्तम खेडेकर यांच्या या परखड भूमिकेमुळे खर्चिक विवाह, सामाजिक प्रतिष्ठेची स्पर्धा, कर्जाचा बोजा आणि समाजाप्रती आर्थिक जबाबदारी या मुद्द्यांवर पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. एका दिवसाच्या दिखाव्यापेक्षा कुटुंबाच्या आणि पुढील पिढीच्या भवितव्यासाठी पैसा वापरण्याची मानसिकता निर्माण होणे हीच या चर्चेची महत्त्वाची बाजू ठरत आहे.