कट्टा न्यूज नेटवर्क|बुलढाणा
पावसाचा नेमका अंदाज कधी येईल, हे कोरडवाहू भागातल्या प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मनात असतं. आणि हा प्रश्न आला की एकच नाव पहिलं समोर येतं — पंजाबराव डख. गावागावांत, शेतशिवारात यांचं नाव आता हवामान खात्यापेक्षाही जास्त विश्वासाने घेतलं जातं. त्यांनी नुकताच दिलेला अंदाज विदर्भ आणि मराठवाड्यातील शेतकऱ्यांसाठी दिलासादायक बातमी घेऊन आला आहे.
या दोन्ही भागांत यंदा पावसाने खरंच दगा दिला होता. जून-जुलैमध्ये पेरणी करूनही पुरेसा पाऊस न झाल्याने सोयाबीन आणि कापसाचं पीक करपायला लागलं होतं. अशा परिस्थितीत डख यांनी सांगितलं की, सप्टेंबरनंतर येणारा परतीचा पाऊस हा आतापर्यंतचा तोटा भरून काढणारा ठरेल. म्हणजे नुसता पाऊस नाही, तर धरणांतला पाणीसाठाही यामुळे वाढेल — जे पुढच्या रब्बी हंगामासाठी तितकंच महत्त्वाचं आहे.
आता प्रश्न येतो — नेमकं कुठे? डख यांनी दिलेल्या यादीत नागपूर, गडचिरोली, चंद्रपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, यवतमाळ, अकोला, हिंगोली, वाशिम, बुलढाणा या विदर्भातल्या जिल्ह्यांचा स्पष्ट उल्लेख आहे. या भागातल्या शेतकऱ्यांनी आधीच शेतीची कामं वेळेत आटपून घेतलेली बरी, कारण एकदा पाऊस सुरू झाला की तो जोरदार असेल असं त्यांचं म्हणणं आहे. दुसरीकडे अहिल्यानगर, पुणे, नाशिक या पश्चिम महाराष्ट्रातल्या जिल्ह्यांतही पावसाचा जोर वाढणार आहे — इथल्या शेतकऱ्यांसाठीही ही महत्त्वाची सूचना आहे.
पण ज्या भागांत अजूनही ठणठणीत कोरडा दुष्काळ आहे — नंदूरबार, सोलापूर, लातूर, धाराशीव, बीड, नांदेड, सांगली — तिथल्या शेतकऱ्यांसाठी थोडी कळ काढावी लागेल. डख यांच्या मते या जिल्ह्यांत पाऊस टप्प्याटप्प्याने, वेगवेगळ्या दिवशी वेगवेगळ्या ठिकाणी पडेल. म्हणजे एकाच दिवशी सगळीकडे मुसळधार पडणार नाही, तर विखुरलेल्या स्वरूपात हा पाऊस येईल. हे लक्षात ठेवून नियोजन केलं तर पाण्याचा योग्य वापर करता येईल.
सोयाबीन उत्पादकांसाठी एक स्पष्ट सल्ला आहे — ज्यांचं पीक काढणीला आलंय, त्यांनी ते वेळेत काढून घ्यावं. कारण जोरदार पाऊस आला की शेतात पाणी साचून तयार पीक खराब होण्याचा धोका असतो. आणि जिथे अजून पेरणी बाकी आहे, तिथे हा अंदाज पाहून योग्य वेळ साधणं फायद्याचं ठरेल. डख यांच्या शब्दांत सांगायचं तर हा पाऊस सोयाबीनला “जीवनदान” देणारा आहे — पण तेच जीवनदान वेळेवर पीक न काढल्यास नुकसानातही बदलू शकतं, हे लक्षात ठेवायला हवं.
हवामान विभागाचा (IMD) अधिकृत अंदाजही डख यांच्या भाकिताला दुजोरा देणारा आहे. पुढील काही दिवस राज्यात ढगाळ वातावरण, वादळी वारे आणि तुरळक ठिकाणी पावसाच्या सरी राहतील असं IMD नमूद करतं. यवतमाळसारख्या जिल्ह्यांत मुसळधार पावसामुळे पाणी साचणे, रस्ते वाहतूक विस्कळीत होणे आणि झाडं कोसळण्याचा धोकाही वर्तवण्यात आलाय. मुंबई आणि आसपासच्या भागातही पाऊस कायम राहील, त्यामुळे प्रवास करताना आणि सखल भागांत जाताना जरा जपून राहणं गरजेचं आहे.
डख यांचे अंदाज गावोगावी इतके का मानले जातात, याचं एक कारण आहे — त्यांचे बरेचसे भाकित प्रत्यक्षात खरे ठरलेले शेतकऱ्यांनी अनुभवलेत. पण याचा अर्थ ते नेहमीच शंभर टक्के अचूक ठरतात असं नाही. यापूर्वी काही शेतकऱ्यांनी त्यांच्या अंदाजावरून नाराजी व्यक्त करत स्थानिक प्रशासनाकडे तक्रारही केली होती. त्यामुळे शहाणपणाचा मार्ग हाच आहे — डख यांचा अंदाज ऐका, पण अंतिम निर्णय घेताना IMD चा अधिकृत अंदाजही एकदा तपासून घ्या. दोन्ही स्त्रोतांची सांगड घातली की चूक होण्याची शक्यता कमी होते.
एक मुद्दा डख यांनी आवर्जून मांडला तो म्हणजे ‘एल-निनो’चा धोका. हा फक्त महाराष्ट्रापुरता नाही तर देशपातळीवरचा विषय आहे, आणि तो टाळण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण आणि इतर पर्यावरणपूरक पावलं उचलण्याची गरज त्यांनी बोलून दाखवली. अल्पकाळात याचा थेट परिणाम जरी दिसत नसला, तरी पुढच्या हंगामांच्या दृष्टीने हा इशारा दुर्लक्षित करण्यासारखा नाही.
थोडक्यात सांगायचं तर, विदर्भ-मराठवाड्यातल्या शेतकऱ्यांसाठी येणारे काही आठवडे महत्त्वाचे आहेत — एका बाजूला दिलासा आहे, दुसऱ्या बाजूला वेळेत तयारी करण्याची गरजही आहे. ज्या भागांत पाऊस उशिरा येणार आहे, तिथल्या शेतकऱ्यांनी धीर धरून योग्य वेळेची वाट पाहावी, आणि जिथे लवकर पाऊस अपेक्षित आहे तिथे आधीच नियोजन करून ठेवावं.
पंजाबराव डख यांचा आजचा अंदाज काय आहे? विदर्भ आणि मराठवाड्यात परतीचा चांगला पाऊस होणार असून, पश्चिम महाराष्ट्रातही पावसाचा जोर वाढणार आहे.
कोणत्या जिल्ह्यात सर्वाधिक पाऊस अपेक्षित आहे? नागपूर, गडचिरोली, चंद्रपूर, यवतमाळ, अकोला यासह विदर्भातील बहुतांश जिल्ह्यांत सर्वाधिक पावसाची शक्यता आहे.
हा पाऊस सोयाबीन पिकासाठी फायदेशीर आहे का? होय, पण काढणीला आलेलं पीक वेळेत काढून घेतलं तरच त्याचा पूर्ण फायदा मिळेल, अन्यथा पाणी साचून नुकसानही होऊ शकतं.
