सिंदखेड राजा येथील गरुड मूर्ती अखेर सापडली; महाराष्ट्र राज्य पुरातत्व विभागाच्या स्वाधीन

सिंदखेड राजा (समाधान सरकटे) :

१९८९ मध्ये एका संशोधकाने छायाचित्रासह पुस्तकात नोंदवलेली, पण नंतर नजरेआड झालेली सिंदखेड राजा गरुड मूर्ती अखेर सापडली आहे. ही मूर्ती आता महाराष्ट्र राज्य पुरातत्व विभागाच्या स्वाधीन करण्यात आली आहे. जिजाऊंचे माहेर असलेल्या मातृतीर्थ सिंदखेड राजाच्या वैभवशाली इतिहासात आणखी एका महत्त्वाच्या ठेव्याची भर पडली आहे.

सिंदखेड राजा नगरीला सातवाहन, चालुक्य, यादव आणि शिवकालीन इतिहासाचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. इथल्या अनेक वास्तू, शिल्पे आणि वस्तूंना त्यामुळेच विशेष ऐतिहासिक महत्त्व आहे. गरुड मूर्ती याच वारशाचा एक भाग आहे. गरुड हे विष्णूचे वाहन मानले जाते, त्यामुळे अशी शिल्पे सहसा विष्णूशी संबंधित मंदिरे किंवा वास्तूंशी जोडली जातात. म्हणूनच ही मूर्ती मूळ कुठे होती, हा प्रश्न अभ्यासकांसाठी महत्त्वाचा ठरतो.

या मूर्तीची पहिली नोंद इतिहास अभ्यासक आर. सी. अग्रवाल यांनी सन १९८९ मध्ये आपल्या पीएच.डी. प्रबंधात आणि पुस्तकात केली होती. त्यांनी मूर्तीचे छायाचित्रही प्रकाशित केले होते. पुढे काळाच्या ओघात मूर्ती लुप्त झाली. अनेक वर्षे तिचा एकमेव पुरावा म्हणजे तेच जुने छायाचित्र उरले होते.

२०२२ मध्ये स्थानिक इतिहास अभ्यासक व लेखक सुमित सुभाष खांदवे आणि मयुरेश अतुल खेकाळे यांनी मूर्तीचा शोध घेण्याचा प्रयत्न सुरू केला. सिंदखेड राजाच्या ऐतिहासिक वारशाचा अभ्यास करताना त्यांनी मूर्तीबद्दलची माहिती टप्प्याटप्प्याने संकलित केली. या संशोधनाचा आणि शोधकार्याचा उल्लेख त्यांनी प्रकाशित केलेल्या ‘माहेर जिजाऊंचे सिंदखेड राजा’ या पुस्तकातही केला आहे. म्हणजेच ही मोहीम केवळ कुतूहलातून नव्हे, तर पुस्तकासाठी केलेल्या नेटक्या अभ्यासातून उभी राहिली.

या प्रवासातला एक टप्पा मात्र सोपा नव्हता. मिळालेल्या मूर्तीची माहिती पत्रकार विजय सोनुने यांनी पुरातत्व विभाग आणि सिंदखेड राजा येथील संग्रहालय अधिकाऱ्यांना दिली होती. मात्र, त्यावर कोणतेही उत्तर न मिळाल्याने मूर्ती काही काळ तशीच पडून राहिली, असे वृत्तात नमूद आहे. त्यानंतर काही दिवसांनी मूर्तीबद्दलची माहिती वेगवेगळ्या ठिकाणी पोहोचवण्यात आली. पुढे मूर्तीचा शोध घेण्यास काही जणांना दीर्घकाळ लागला. यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते, अशा शोधात फक्त माहिती देऊन थांबणे पुरेसे नसते; ती योग्य ठिकाणी पोहोचेपर्यंत पाठपुरावा करावा लागतो.

दीर्घकाळाच्या प्रयत्नांनंतर अखेर मूर्ती शोधण्यात यश आले. ऐतिहासिक आणि पुरातत्त्वीय वारशाचे जतन व्हावे आणि हा ठेवा पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित राहावा, या उद्देशाने संबंधितांनी ती महाराष्ट्र राज्य पुरातत्व विभागाच्या स्वाधीन केली. विभागाचे अधिकारी मयुरेश खडके आणि कर्मचारी धीरज हांडे यांनी तत्परता दाखवत ही मूर्ती ताब्यात घेतली. त्यामुळे सिंदखेड राजा गरुड मूर्तीच्या संरक्षणाचा मार्ग मोकळा झाला आहे.

मूर्ती विभागाच्या अधिकाऱ्यांकडे सोपवताना पत्रकार विजय सोनुने आणि इतर उपस्थित होते. यावेळी समाजसेवक अतुल खेकाळे, इतिहास अभ्यासक सुमित सुभाष खांदवे, पत्रकार रफिक सय्यद, सामाजिक कार्यकर्ते डॉ. सुभाष खांदवे यांच्यासह नागरिकही हजर होते.

आता पुढचा प्रश्न आहे, मूर्ती मूळ कुठे होती? इतिहास अभ्यासक मयुरेश अतुल खेकाळे यांनी सांगितले की, मूर्तीच्या योग्य मूळ स्थानाबद्दल अभ्यास सुरू आहे. मूर्ती पुढे कुठे ठेवली जाईल, याबाबत सध्या कोणतीही घोषणा झालेली नाही. मूळ स्थान निश्चित झाले, तर मूर्तीचा काळ, तिचे धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भ आणि शहराच्या इतिहासाशी असलेला तिचा संबंध अधिक स्पष्ट होऊ शकतो.

हा शोध चार टप्प्यांत पूर्ण झाला, हे लक्षात घेण्यासारखे आहे. पहिला टप्पा १९८९ मधील नोंद आणि छायाचित्र, दुसरा २०२२ पासूनचा स्थानिक अभ्यासकांचा शोध, तिसरा संबंधित यंत्रणांना दिलेली माहिती आणि चौथा पुरातत्व विभागाकडे झालेले हस्तांतरण. यातला एकही दुवा निखळला असता, तर ही मूर्ती आजही केवळ जुन्या पुस्तकातल्या चित्रातच राहिली असती. पुस्तकातील एक छायाचित्र इतक्या वर्षांनंतरही शोधाची दिशा ठरवू शकते, हे यावरून दिसते.

मूर्ती आता पुरातत्व विभागाच्या ताब्यात असल्याने तिच्या सुरक्षिततेची आणि जतनाची जबाबदारी अधिकृतपणे विभागाकडे आली आहे. कोणाच्याही देखरेखीशिवाय पडलेली प्राचीन शिल्पे हवामान, चोरी किंवा दुर्लक्षामुळे झिजतात, हे वारंवार दिसून आले आहे. म्हणूनच सिंदखेड राजा येथील ऐतिहासिक वारसा जतन करण्याच्या दृष्टीने हा शोध महत्त्वपूर्ण मानला जात आहे. अशा वस्तू आणि वास्तूंचे शास्त्रोक्त पद्धतीने संवर्धन करण्यासाठी स्थानिक इतिहास अभ्यासक, नागरिक आणि पुरातत्व विभाग यांच्यातील समन्वय महत्त्वाचा ठरणार, असे खेकाळे यांनी नमूद केले.

हे सूत्र तुमच्या गावालाही लागू होते. तुमच्या गावात, शेतात, विहिरीच्या काठावर किंवा जुन्या मंदिराच्या परिसरात एखादे जुने शिल्प, शिलालेख किंवा मूर्ती उपेक्षित पडलेली दिसली, तर ती स्वतः हलवू नका किंवा रसायनाने साफ करू नका. तिचे ठिकाण, आजूबाजूची स्थिती आणि छायाचित्रे नोंदवा, ती स्थानिक इतिहास अभ्यासकांना आणि पुरातत्व विभागाला कळवा. प्रतिसाद न मिळाल्यास सिंदखेड राजातील या उदाहरणाप्रमाणे पाठपुरावा करत राहा आणि पुरावा म्हणून आपल्या नोंदी जपून ठेवा.

तुम्हाला काय वाटते ?

सिंदखेड राजातील या शोधाबद्दल तुमचे मत आम्हाला कळवा आणि ही बातमी तुमच्या इतिहासप्रेमी मित्रांपर्यंत नक्की पोहोचवा. अशा स्थानिक बातम्या सर्वात आधी मिळवण्यासाठी खालील बटणावरून आमच्या WhatsApp ग्रुपमध्ये सहभागी व्हा, तसेच kattanews.in वर ताज्या बातम्या वाचत राहा.

📲 WhatsApp ग्रुप जॉईन करा